Berlin ohne Zigeuner„Berlín laus við Sígauna“

Zigeuner – eine Rassische Gefahr!„Sígaunar – kynþáttaleg ógnun!“

„Sígaunar, grunsamlegar persónur, farandsalar o.s.frv. + ógeðfelldir útlendingar“
Fyrirsögn á möppu Ríkislögreglu Finnlands (1919–1948); Þjóðskjalasafn Finnlands

 

VEGUR FÖRUMANNS

Ég veit ekki hvert leið mín liggur

en ég þrái mannlega sál,

fer frá þér til sorgarlandsins,

eftir verða allir mér kærir.

Vegur förumanns er holóttur,

hann er þröngur og langur. 

 

Sólgnum augum horfi ég á þig,

vegna þess léstu mig ekki fara,

en ef þú ferð,

ekki syrgja,

farandinn fer og hinn verður kyrr.

Fer frá þér til sorgarlandsins,

eftir verða allir mér kærir

Svo meinaðu ekki,

láttu förumanninn fara,

svo prettaðu ekki,

annastu þá sem hungrar!

Vegur förumanns er holóttur,

hann er þröngur og langur.

 

SAMBAND Miröndu við fjölskyldu sína var mjög þýðingarmikið. Hún ólst upp með fullorðnum og undir handleiðslu þeirra án þess að þurfa að látast vera ein af þeim. Hún fékk að lifa sem saklaus ung stúlka og njóta ríkulegrar ástúðar sígaunskrar móður sinnar og föður. Uppvöxtur Miröndu mótaðist bæði af lögum samfélags Sígauna sem og hugarflugi og draumum ungrar stúlku. Allar stúlkur kunnu að dansa en aðeins fáar þeirra gátu túlkað loga tilfinninganna, lífsgleðina, sálarlíf Sígaunanna, eins og Miranda gerði það.

Hún lét pilsfaldinn þyrlast úti á klettunum, í skóginum og við varðelda Sígaunabúðanna. Sýndi listir sínar úti á götunum og í veislum herramanna í dansleikhúsum Prag. Henni fannst hún vera á ferðalagi til einhvers fjarlægs, hjartfólgins draums. Það að hún fengi að tjá sig í dansinum var fyrir Miröndu það mikilvægasta af öllu í heiminum. Dansinn þýddi fyrir hana að vera hún sjálf og að verða að konu.

 

„Fyrir utan gyðinga tilheyra yfirleitt eingöngu Sígaunar framandi kynþáttum í Evrópu.”

Úr skjölum innanríkisráðuneytis Þýskalands, janúar 1936

„Pólland er land óæðri mannvera. Til þeirra teljast auk Pólverja einnig gyðingar og Sígaunar.”

Joseph Goebbels, áróðursmálaráðherra Þriðja ríkisins, á blaðamannafundi 24. október 1939

 

SÍGAUNAR hafa alla tíð átt sér heimaland en aldrei sitt fyrirheitna land. Þeir hafa sem farandfólk alltaf ferðast um lönd annarra og fylgst úr vögnum sínum með hjartslætti heimsins. Kynkvísl hefur skilið sig frá Sígaunum og tekið að kalla sig Rómana. Rómanar hafa leitast við að lifa svokölluðu eðlilegu lífi: setjast um kyrrt og stunda vinnu eins og hinir hvítu, fengu með því menningu Sígauna viðurkennda af hvítum sem Rómanamenningu.

Miranda bjó með fjölskyldu sinni í litlu tígulsteinshúsi. Þau höfðu alltaf verið vinnandi fólk. Vinir þeirra voru að mestu leyti úr hópi hvítra, verkafólk sem vann baki brotnu. Faðir Miröndu átti smiðju þar sem hann smíðaði plóga og ljái fyrir bændur. Eins og algengt var meðal Sígauna sinnti höfuð fjölskyldunnar meðfram járnsmíðinni líka starfi dýralæknis. Hann skóf tennur dýra, hjúkraði þeim og læknaði af garnaflækjum og iðrakveisum, hófsæri og spatt í hrossum. Járnaði hesta og gelti graðfola. Hann var líka dugandi blikksmiður, framleiddi steikarpönnur, körfur og kaffikvarnir. Gerði við regnhlífar, brýndi hnífa og skæri, bjó til skartgripi. Viðskiptavinir hans voru að stærstum hluta gyðingar.

 

„Reichsführer-SS fyrirskipar skráningu allra þeirra sem skilgreindir eru sem Sígaunar á yfirráðasvæði Ríkisins […] eftir það mun hægt að gera frekari ráðstafanir.“ 

Fyrirmæli sakamálalögreglu ríkisins, 1. mars 1939

„Sígaunana í gettóin!“

„Ekki einn einasti kennari eða skólastofa skal látinn í té þessu botnfalli.“

Bréf frá stjórnsýslu ríkisins til yfirmanns Reichsgau-Wien, 13. nóvember 1939

SÍGAUNAR hafa alla tíð grundvallað framtíðina á ímyndunum og hugarflugi. Kvenfólkið steikti kjöt yfir varðeldunum, karlmennirnir sögðu hver öðrum sögur, stærðu sig hver í kapp við annan af hestum sínum og konum. Stúlkurnar puntuðu sig fyrir piltana. Lifandi utan þjóðfélagsins, óháður löndum og ríkisvaldi, hafði hinn frjálsborni Sígauni hlotið góðar gjafir: auðuga sameiginlega menningu þar sem manneskjan var í aðalhlutverki.

Fjölskylda Miröndu samanstóð af foreldrum hennar og tólf börnum. Móðir hennar var hannyrðakona, blúndur hennar, koddaver og rýjateppi voru eftirsótt á mörkuðum þorpanna og kaupstaðanna.

Eftir að seinni heimsstyrjöldin braust út vann Miranda hjá fjölskyldu auðugs gyðingakaupmanns. Hún hafði unnið sig upp úr starfi heimilishjálpar til skrifstofustarfa og var orðin afgreiðsludama. Afgreiðslufólk var á þeim tíma eins og hluti af fjölskyldu verslunareigandans. Hún var þá orðin tólf eða þrettán ára gömul. Rómanastúlkur voru auðmjúkar og gerðu hvað eina sem Þjóðverjar kröfðust.

 

„Öllum Sígaunum og hálf-Sígaunum á svæðinu skal gefin skipun um að yfirgefa ekki bústað sinn eða núverandi dvalarstað á næstunni.“

Bréf sakamálalögreglu ríkisins til borgarstjóra Herford, 19. október 1939

„Á sama hátt og ekki er hægt að ætlast til að Þjóðverji vinni með gyðingi er ekki heldur hægt að krefjast þess að hann deili vinnustað með Sígauna.“

Yfirlýsing Þjóðernissósíalistaflokksins, Hamborg 12. ágúst 1939

 

OPINBERLEGA hafði ekkert gerst. Þegar farandsígaunarnir voru horfnir sporlaust af yfirborði jarðar hófust ofsóknir gegn Rómönum sem sest höfðu um kyrrt. Þegar þýski hundurinn, Schäferinn, hætti að gelta, vissu allir að Sígaunarnir höfðu gufað upp úr umhverfinu.

Ættfeðurnir heimsóttu þorpssamfélög Rómana, litlu tígulsteinshúsin, og ráðlögðu konum að ganga með slæður svo að þær yrðu taldar vera múslímar. Tilmælin þóttu undarleg en ekki var til siðs að andmæla ættfeðrunum. Öldungar Rómana lögðu áherslu á að ef lögreglan eða embættismenn kæmu að húsunum væri skynsamlegt að karlmaðurinn sendi konuna út í garðinn með slæðu á höfði eða helst blæju fyrir andlitinu til að vísa þessum snuðrurum burt.

Hópur nasista hafði skyndilega birst við litla tígulsteinshúsið og ráðist inn. Fjölskylda Miröndu var handtekin og dregin út af heimili sínu inn í svarta bifreið sem beið fyrir utan og síðan flutt í sláturhúsið. Stjórnandi fataverksmiðjunnar hafði samband við lögregluna og bar lof á fjölskylduna sem gott starfsfólk – hann þurfti á þeim að halda. Daginn eftir fengu lögreglumennirnir ný fyrirmæli: senda átti fjölskyldu járnsmiðsins aftur heim. Í það skiptið voru þau meðal hinna heppnu. 

 
 

„Bestu vinir mínir sneru við mér baki þegar ég sagði þeim að ég væri Sígauni. Ég heiti Alina. Ég er Rúmeni og ég er Sígaunakona.“

Alina, félagsfræðingur, mannréttindasinni

Í júní 1936 handtóku yfirvöld 600 Rómana og fluttu þá í nýjar, svokallaðar Sígaunabúðir, í Marzahn nærri Berlín. Rómanar máttu ekki vera sýnilegir í Berlín vegna Ólympíuleikanna. Lögreglumenn með hunda gættu búðanna. Árið 1943 voru nánast allir fangar í búðunum sendir að skipun Himmlers í útrýmingarbúðirnar Auschwitz-Birkenau.

„Sígaunavandamálið er okkur nú á tímum kynþáttavandamál sem verður eins og gyðingavandamálið að fá sína endanlegu úrlausn. Líffræðileg kynþáttarannsókn á Sígaunum er óumdeilanleg forsenda fyrir endanlegri úrlausn þess.“

Dr. Adolf Würth, starfsmaður Kynþáttarannsóknarstofnunar, í erindi sínu á fundi Þýska kynþáttarannsóknarfélagsins í september 1937

 

ÞAÐ VAR SNEMMA MORGUNS í litla tígulsteinshúsinu. Faðir Miröndu var farinn í smiðjuna. Mamma og eldri systkinin höfðu drifið sig í verksmiðjuna. Miranda og Amanda voru tvær einar heima þegar barið var að dyrum. Telpurnar urðu skelkaðar. Utan við dyrnar stóðu einkennisklæddir lögreglumenn og borgaralega klæddur embættismaður. Miranda dró Amöndu undan rúminu og neyddi hana til að hoppa út um gluggann niður í bakgarðinn. Þær hlupu að hálmstakk sem stóð á bak við húsið, grófu sig niður í hálminn og sofnuðu.

 

– Þegar neyðin er stærst flýr manneskjan veruleikann, sefur ekki neitt eða sefur eins og steinn.

Þýsk fjölskylda sem bjó í nágrenninu hafði slúðrað í lögregluna. Systurnar voru dregnar út úr hálmstakknum og farið með þær á lögreglustöðina. Utan við sig og næstum meðvitundarlausar af þreytu og skelfingu lágu systurnar í nöturlegri biðstofunni frá því snemma morguns fram undir kvöld. Þessi langa þrúgandi bið hafði sinn tilgang. Hungur, þorsti, aðgerðaleysi ásamt svipbrigðaleysi varðanna hafði lamandi áhrif á líkama og hug systranna. Ógnir og martraðir höfðu risið upp úr ríki draumanna sem lifandi myndir í meðvitund þeirra.

 

Miranda og Amanda voru sendar aftur í sláturhúsið til að bíða enn á ný eftir flutningi. Þær leituðu fjölskyldu sinnar meðal þeirra sem þar voru en fundu engin skyldmenni sín, ekki einu sinni neinn sem þær könnuðust við. Það gaf systrunum ákveðna von.

 

„Að skipun stjórnar Oberwald, 7.11. 1941, er Sígaunum bannað að nota almenningsfarartæki.“

Úr skjali rituðu af dr. Hinterlechner 

„Með ákvörðun sinni í upphafi yfirstandandi árs veitti ríkisstjórnin Þjónustumiðstöð brottfluttra Kirjála umboð til að skipuleggja í tilraunaskyni vinnubúðir fyrir Sígauna meðal brottfluttra og heimilaði að greiða kostnað vegna þess af fé sem ætlað er til þjónustu við brottflutta.“

Lögreglublað Finnlands, tbl. 22, 1943

„Vinnubúðir Sígauna við Lappajärvi“

„Ef þið Þjóðverjar viljið ekki verða grafarar norræns blóðs í Burgenland, gerið þá ekki lítið úr ógninni sem því stafar af Sígaunum“

Fyrirsögn á þýsku flugriti í ágúst 1938

FARMINUM í sláturhúsinu var síðan troðið inn í rimlaklefa á flutningabílum og ekið á söfnunarstað í borginni Olomouc. Þar beið Rómananna löng röð af nautgripavögnum sem fylltust fljótt.

Sígaunar víðsvegar að úr Evrópu höfðu verið fluttir á járnbrautarstöðina til að bíða brottflutninga sem héldu viðstöðulaust áfram. Þrátt fyrir það biðu nógu margir til að þröng varð á járnbrautarstöðinni. Sígaunafjölskyldum var hlaðið í vagnana eftir stafrófsröð; samkvæmt því hefðu Miranda og Amanda átt að fara strax með fyrsta farminum en systurnar stóðu á hleðslubrúnni og héldu fast hvor um aðra.

 

– En vonir okkar rættust loksins þarna á brautarpallinum. Elsku frændi, móðurbróðir okkar, tók okkur með sér í bíl frá stöðinni.

 

Hann sagði aldrei frá því hvað hann borgaði fyrir systurnar en það hlýtur að hafa verið mikið af gulli. Eins og fyrir kraftaverk höfðu þær verið frelsaðar öðru sinni.

 

„Flutningur allra Sígauna frá Mæri í einangrunarbúðir“

Brno, verndarsvæði Bæheims og Mæris, bréf öryggislögreglunnar 9. febrúar 1943

„Rottur, veggjalýs og flær eru líka náttúruleg fyrirbæri eins og gyðingar og Sígaunar […] Öll tilveran er barátta. Því verðum við smám saman að uppræta þessi meindýr líffræðilega.“ 

Dr. Karl Hannemann í tímariti Sambands þjóðernissósíalískra lækna Þýskalands í ágúst 1938 

„… Ef flutningur Sígaunanna frá Berlín dregst enn á langinn verður Berlínarborg að reisa búðir fyrir þá sem einungis yrði mögulegt með miklum fjárútlátum og erfiðleikum.“

Bréf frá Gestapo til SS-Hauptsturmführer Captain Eichmann, 13. október 1939

 

MIRANDA og Amanda höfðu komist heim til sín. Húsið var autt og yfirgefið. Aðeins veggirnir voru eftir af heimilinu og allt fólkið var horfið.

 

Elsti bróðir systranna, Bukva, hafði stofnað skæruliðasveit Sígauna í skóginum ásamt ungum Rómönum. Af illri nauðsyn höfðu þeir orðið snillingar í undanbrögðum og blekkingum. Skæruliðaforinginn kom systrum sínum á öruggan stað í skjóli myrkurs.

 

Þar sem skæruliðarnir höfðust við í fjöllunum fór kona frá Svartfjallalandi með Miröndu og aðra skæruliðakonu að uppsprettulind. Þær söfnuðu grænum laufblöðum og borðuðu þau. Konan var græðari. Hún kunni á jurtirnar og verndaði skæruliðana fyrir sjúkdómum með þeim. Hún var góð manneskja, rifjar Miranda upp. Einn dag af mörgum, sem sagt iðulega: oft og mörgum sinnum fór hún með þessari konu í nágrannþorpin að biðja um mat.

Miranda og Amanda börðust fyrir lífi Sígauna við hlið karlmannanna. – Amanda vissi ekkert um byssur en skæruliðabræður okkar og -systur kynntu okkur þær og hún dansaði með stúlkan, sagði Miranda upptendruð.

Skæruliðaaðgerðum Sígaunanna lauk á óvæntan hátt. Gildra hafði verið egnd fyrir þá, Rómani nokkur sveik þá. Upp frá því var Bukva stöðugt á varðbergi, hræddur um að verða tekinn til fanga. Eldsnemma einn morguninn kom lögreglan til að sækja hann. Bukva fór með lögreglumönnunum í sparifötum sínum og gljáfægðum lakkskóm.

Miranda og Amanda sáu bróður sinn einu sinni enn á hleðslubrúnni á járnbrautarstöðinni. Hann stóð stoltur í svörtum fötum sínum á brautarpallinum andspænis þeim undir eftirliti hermanna, á hinum brautarpallinum biðu systurnar á ný eftir flutningi. Í þetta sinn voru þær settar í lestina sem flutti þær til Jasenovac, í króatískar einangrunarbúðir.

Aðeins fáeinum vikum síðar sendu Þjóðverjar þær enn á ný aftur heim í þorpið sitt. Þær vissu hver ástæðan var. Hlutverk Miröndu og Amöndu var að reka áróður fyrir því að Rómanar og Sígaunar ynnu í vopnaverksmiðjunum. Skæruliðasysturnar komu þeim boðum til Sígauna og Rómana að forðast þá staði þar sem þær systurnar voru og beindu samborgurum sínum í þveröfuga átt við það sem Þriðja ríkið hafði gefið þeim fyrirmæli um. 

 

„Sígaunar og hálf-Sígaunar leystir undan herþjónustu“

Fyrirsögn dagblaðs í Berlín 21. febrúar 1941

„Ofangreind persóna var send til einangrunarbúðanna í Auschwitz 29.7.1943 í almennum flutningi fanga.“

Skjöl sakamálalögreglu Duisburg varðandi Christine Lehmann, f. 18. desember 1920 í Duisburg

 

Í JÚLÍ 1941 birtust útsendarar í þorpi Miröndu. Á járnbrautarstöð þorpsins var komin kílómetralöng röð af tómum nautgripavögnum. Það var til marks um að brottflutningar væru að hefjast. Vonirnar að úr myndi rætast fengu dapurlegan endi. Að lokum höfðu nánast allir verið valdir til að verða sendir í einangrunarbúðirnar í Hodonín, þorpið var hreinsað af hinum óæskilega kynþætti, svikurunum og verndurum þeirra. Miranda og Amanda voru sóttar klukkan þrjú að nóttu á heimili móðurafa síns. Ólíkt fyrri ferðinni voru systurnar ekki fluttar í svartri bifreið heldur voru þær settar í röð af fólki sem var látið ganga öðrum til viðvörunar gegnum þorpið á járnbrautarstöðina.

– Konurnar grétu, allir grétu, og hugsið ykkur, börnin vissu ekki enn hvers vegna þau grétu en af því að mæður þeirra grétu þá grétu þau líka. Við systurnar vorum ekki lengur börn, eða kannski var systir mín það enn, en af því að ég grét vegna mæðranna grét hún líka þó að hún tryði enn ekki á þá algjöru illsku sem í vændum var

Vesældarlegur hópurinn var látinn marsera inn í miðjar sígaunabúðirnar þar sem lögreglan umkringdi hann umsvifalaust. Hundar varðanna og lögreglunnar stukku upp á brjóst barnanna sem héngu í pilsum mæðra sinna. Konurnar báðu menn sína á sígaunamáli að verja börnin fyrir hundunum.

Það var skortur á öllu. Endalaust hungrið var einna minnst af þjáningum þeirra, um það var auðveldast að hugsa og tala. Systir Miröndu var mjög falleg. Hún varð hjákona þýsks yfirforingja. Amanda bjó um tíma á heimili Þjóðverja og annaðist skrúðgarð hans. Þegar hún varð svokölluð eldabuska fjölskyldu lögreglumanns varð maturinn allur annar. Miranda valdi líka þann kost eins og systir hennar að verða hjákona lögreglumanns.

– Auðvitað var það fordæmt af konum og körlum, sagði Miranda hiklaust, – það var þrátt fyrir allt glæpur sem í frjálsum heimi hefði sundrað samfélagi Rómana. Undirokað fólk hefur ekki yfir öðru að ráða en heiðri sínum til að varðveita sjálfstæði sitt og samfélagið, ég veit það.

 

Eva Justin (1909 – 1966) var þýskur mannfræðingur og hjúkrunarkona. Hún var sérhæfð í rannsóknum á Rómönum og rannsakaði Sígauna í nafni kynbótafræða. Niðurstaða doktorsritgerðar hennar var sú að Rómanar væru vanþróuð þjóð og þess vegna mælti hún meðal annars með að Sígaunakonur yrðu gerðar ófrjóar með valdi. Fjölmörg Rómanabörn sem Justin rannsakaði voru send til Auschwitz þar sem þau urðu fórnarlömb grimmdarlegra læknisfræðitilrauna áður en þau dóu.

Justin kunni tungumál Rómana. Sumir rannsakendur hafa haldið því fram að vegna þess hafi hún áunnið sér traust margra Sígauna og komist í samband við þá. Það er hins vegar mjög umdeilanlegt: fyrir flakkandi Sígauna hefur þeirra eigið tungumál alltaf verið mikilvægt skjól. Ef fulltrúi meirihlutans kunni sígaunamál vakti það mikinn ótta og óöryggi.

Eva Justin var aldrei dregin fyrir dóm vegna glæpa sinna og starfaði eftir stríðið sem sálfræðingur á sjúkradeild Frankfurt-háskóla. 

 
 

SYSTRUNUM var í enn eitt skiptið troðið ásamt öðrum Rómönum í gripaflutningavagn. Lestin lagði af stað með hjólin ískrandi undir þungum farminum og skildi eftir sig svartan reykjarslóða. Ekkert sem þær gerðu, engar fórnir eða góð hegðun hafði bjargað þeim frá þessum flutningi.

Lestin kom til einangrunarbúðanna í Auschwitz eins og hún hafði margsinnis komið áður með farm sinn af skelfingu, örvæntingu og þjáningum. Þegar flutningavagnarnir sveigðu inn í brautargarðinn urðu tilbreytingarlausir dynkirnir að taktföstu glamri. Þegar lestin nam loks staðar voru rennihurðir nautgripavagnanna dregnar frá. Kuldalegir sviplausir karlmenn með uppbrettar ermar tóku á móti fólki sem enn við þessar aðstæður trúði ekki á þá algjöru illsku sem í vændum var.

– Mannshugurinn er þannig, hann trúir og telur sig geta vikið sér undan lokahöggi dauðans. Guð einn vissi, ef þá einu sinni hann, hvað gerðist, yrði fólkinu gefið tækifæri? Yrði því sýnd miskunn, yrði farið með það eins og dýr á leið til slátrunar, voru Rómanar komnir á leiðarenda? Skipunin kvað við: Út úr vögnunum! Vonir fórnarlambanna um frelsi urðu samstundis að engu.

Á sjúkradeild einangrunarbúðanna í Auschwitz var byrjað á að raka af þeim hárið. Þeir veikburða og sjúku fengu yfirleitt fyrstir að bragða á bikar hörmunganna. Fangarnir voru barðir með kylfum og prikum. En það beit þó ekki á Rómanana, þrátt fyrir ógnina af barsmíðum héldu fjölskyldurnar saman

Áhyggjurnar af nánustu ættingjum og örlögum þeirra voru sárar, þær þjökuðu systurnar daga og nætur, vanmáttugar að hughreysta hvor aðra. Hugsanirnar voru farnar að snúast í hringi sem engin leið virtist vera að stöðva eða komast út úr. Að lokum tók biðin enda og það rann upp fyrir systrunum að þær voru í biðsal dauðans.

 

„Ég mæli með að fyrir Sígauna verði komið á sérstökum afgreiðslutímum eða sérverslunum.“

Verslunarstjóri í bréfi sínu til lögregluyfirvalda í Minden, 30. júlí 1942

„Sígaunum og hálf-Sígaunum er bannaður aðgangur að þessum leikvelli“

Skilti í Minden 1943

 

SAMKVÆMT hugmyndum Sígauna höfðu guðirnir komið til að skíra suma þeirra til að lifa og dæmt aðra til dauða. Miranda stóð með Amöndu í röð eins og allir aðrir.

 

– Þeir völdu úr: hver sem ekki var vinnufær fór í gasklefann. Okkur var sagt að við yrðum flutt á heimaslóðir okkar til að vinna í verksmiðjum.

 

Þegar birti af morgni vissu allir að bræður og systur höfðu horfið sem reykur með vindum himinsins. 

Í augum Miröndu mátti sjá bardagakonuna sem hún hafði verið allt sitt líf. En var hún líka sigurvegari? Sígaunar lifðu að minnsta kosti af. Það sannaði Miranda með því að færa nútímanum, líðandi stundu, lifandi skilaboð úr fortíðinni. – Vinnið þetta góða verk fyrir mig. Færið heiminum, nýjum kynslóðum, fortíð okkar, hugsunarhátt og lifnaðarhætti, fallegar minningar, til þess að heimurinn muni eftir þjáningum Sígauna í seinni heimsstyrjöldinni.

Lestirnar komu til Auschwitz í samfelldri röð. Skálarnir í búðunum voru rýmdir á sama hraða.

– Það lá mikið á en alltaf var pláss að finna, andvarpaði Miranda, – börnin streittust eðlilega á móti dauðanum, hinir fullorðnu beygðu sig frekar fyrir honum.

Miranda sá saklaust fólk deyja úr sjúkdómum sem það var smitað af viljandi. Sum fiðrildi deyja innan sólarhrings. Önnur fiðrildi lifa yfir nótt eða lengur og fá hægt andlát með morgninum. Þannig fór fyrir mörgum Rómönum á sjúkradeild einangrunarbúðanna. Læknarnir störfuðu sem aðstoðarmenn og -konur hjá böðlum Þriðja ríkisins.

– Það er tilgangslaust að spyrja hver munurinn var á guðlausum og guðlegum ráðstöfunum.

 

 

23.000 Rómanar voru sendir í útrýmingarbúðir Auschwitz-Birkenau, þar af dóu um það bil 21.000.

„Pólitískum, líffræðilegum, menningarlegum og atvinnulegum aðskilnaði Sígauna frá þýska kynstofninum hefur nú verið komið í framkvæmd.“

Skjal: ‚Viðhald arfgerðar og kynþáttar í þýskum lögum‘ 1943

„Eftir stríðið vissi nánast enginn um helför Sígauna. Langur tími leið áður en ég vogaði mér að tala um Auschwitz.“

Lily Franz, þýskur Sígauni sem lifði af Auschwitz

 

MÓÐURBRÓÐIR Miröndu og Amöndu sem tekinn var af lífi í janúar 1943 átti fósturson sem skrifaði frænkum sínum og sendi þeim ljósmynd af sér með þessari áritun:

 

”Þegar faðir manns er skotinn er ekki hægt að hugsa um það eins og manneskja. Hins vegar verst maður því eins og barn: saklaust fólk er ekki drepið. Þannig að sá sem var skotinn var ekki faðir minn, hann var einhver annar. Manni verður líka hugsað að manneskjan er ekki dýr og drepur aðrar manneskjur. Hundurinn minn er ekki arískur, hann er blendingur, en hann hefur ekki bitið nokkra einustu lifandi veru. Um móður mína veit ég ekkert. Varðandi ykkur, frænkur mínar, get ég hugsað með sjálfum mér, ekki öðrum því svo ótryggt er lífið við þessar aðstæður, að þið séuð í einangrunarbúðunum í Auschwitz. Hvernig er með foreldra ykkar, bræður og systur hef ég ekkert heyrt …

Miranda, ég spyr þig því að þú ert, eins og þú veist, nánasta frændsystkini mitt, hvernig líður þér? Þú ert á lífi, það veit ég. Manstu, auðvitað manstu það og fallega litla systir þín tók eftir því, þegar þú lést taka af þér ljósmynd sérstaklega fyrir mig? Þú brostir svo á henni. Veistu, þetta bros stal hjarta mínu: þú ert lifandi mynd fyrir augum mínum. Ég hugsa alltaf um þig – ég lifi í brennandi þrá þinni eftir þyrlandi dansinum og kannski eigum við enn eftir að dansa eins og Sígaunar, logandi: ég lofa því, það eru örlög okkar.

Ég skrifa þér þetta bréf þó að ég viti ekki hvernig þú minnist mín. Ég man þig sem lifandi helgimynd, en nú rugla ég, svona er ekki hægt að segja um konu, jæja … þegar við kvöddumst á sínum tíma í heystakknum vissi ég að við hittumst brátt á ný þó að ég gæti ekki sagt hvar. Vertu sæl að sinni, sjáumst fljótlega, ég skrifa þér bráðum aftur, held áfram að senda þér skilaboð svo að þú gleymir mér ekki og þegar þú snýrð aftur til mín, þá föðmumst við innilega og verðum hamingjusöm á ný.

Ég elska ykkur, litlu Amöndu og þig. 10. janúar 1943. Jonas.“

 

 

„Þar sem Sígaunar eru núorðið samkvæmt stjórnarskránni finnskir ríkisborgarar og stjórnarskráin gerir engan greinarmun á kynþáttum, hafa Samtök löggæsluyfirvalda ekki getað lagt fram beinar tillögur um róttæka lausn á málefnum Sígauna. Engu að síður álíta samtökin það beinlínis skaðlegt, að minnsta kosti til lengri tíma, að ætla sér að samlaga þjóð okkar þetta þjóðarbrot með sína tortryggilegu og að yfirgnæfandi leyti slæmu eiginleika.“

Lögreglublað Finnlands, „Um Sígauna“, tbl. 20, 1942

 

ÞEGAR SÁRIN eftir seinni heimsstyrjöldina greru var Rómönum sagt: „Þið eruð ekki hluti af okkur!“ Útilokaðir frá endurreisnarstarfinu áttuðu Sígaunar sig á því að betl var umfram allt listgrein fyrir þá sem vildu halda lífi. En með breytingum á samfélagsgerðinni varð betl ekki lengur mögulegt. Þar með rændi meirihlutinn Sígauna líka síðasta bjargræðisvegi sínum.

– Hvenær varð þessi breyting? velti Miranda fyrir sér. – Eru nútímasamfélögin um þessar mundir umburðarlyndari, hafa ofsóknirnar minnkað? Æ já, þær hafa algjörlega hætt, Miranda hló hjartanlega í fyrsta sinn meðan á viðtalinu stóð. – Þetta er svo góður heimur, nú á dögum þjáumst við alls ekki.

„VIÐ FUNDUM enn fyrir Auschwitz eftir að við urðum frjáls […] Þjáningarnar, hryllingurinn sem utanaðkomandi hafa aðeins grun um, hafa fylgt okkur fram á þennan dag. Það er sterkum lífsvilja að þakka að fjölskylda mín komst af og er enn fær um að eiga samskipti við meirihlutann. Ég endurlifi allar minningar mínar eins og þessir atburðir hafi orðið í gær. Ég get ekki gleymt, þjáningarnar halda áfram í martröðum mínum […] Þeir tóku frá mér allt sem var einhvers virði: Ég á ekki lengur fortíð, enga nútíð og enn minni von um framtíðina. Við misstum ekki eingöngu fjölskyldur okkar heldur líka þá sem báru uppi og vernduðu menningu okkar. Það er skelfilegt að í langan tíma vissi meirihlutinn ekkert um helför Rómafólksins.

Þegar stríðinu lauk var hin unga Ceija Stojka (1933–2013) af austurríska Lovara-ættbálknum, þrjú systkini hennar, móðir og frænka, þau einu sem eftir lifðu af þessum stóra ættbálki Rómana. Myndlistar- og tónlistarkonan Ceija Stojka hefur gefið út nokkrar bækur með minningum sínum frá stríðsárunum.

 

„Sjálfsmyndin … er mjög flókið fyrirbrigði. Mín hefur margar ólíkar hliðar. Ég er Ostalinda. Ég er spænsk og mexíkósk. Ég er líka evrópsk … og Rómakona.“

Ostalinda, mannfræðingur, lögfræðingur, mannréttindasinni

„Móðir mín var sú fyrsta úr sínu þorpi sem fór í háskóla. Nú eru 24 í fjölskyldu minni sem hafa háskólagráðu. Ég heiti Katalin. Ég er Ungverji og ég er Rómakona.“

Katalin, félagsfræðingur, kvikmyndaframleiðandi, mannréttindasinni

„Í október 1992 voru ofsóknir byrjaðar um alla Rúmeníu. Þegar ég heyrði raddir og barið var á hurðina, hélt ég að ég og fjölskylda mín yrðum drepin. Ég var ekki nema 14 ára. Ég heiti Isabela. Ég er rúmensk og ég er Rómakona.“

Isabela, textafræðingur, félagsfræðingur, mannréttindasinni

 

VIÐ LOK seinni heimsstyrjaldarinnar hafði Miranda mátt þola hrakninga, átt náin samskipti við Þjóðverja, beðið um hjálp þegar þörf krafði. Til endurgjalds undirgekkst hún strangar yfirheyrslur rannsakenda, sagði frá ofsóknum og þjáningum sem Rómanar urðu að þola í seinni heimsstyrjöldinni á samkomum sem háskólamenn og aðrir skipulögðu.

 

Miranda vissi um Sígaunagettó í Slóvakíu, sérstaklega í austurhluta landsins þar sem heilu þorpin voru gettó fyrir Sígauna. En það kom henni líka á óvart að systir hennar bjó í gettói. Amanda hafði ekki nefnt það í bréfi sínu. Sagnfræðingar hafa haldið því fram að seinni heimsstyrjöldin hafi verið versti tíminn fyrir vagnafólkið. Sígaunar eru ekki allir sammála því.

– Austurevrópskir Rómanar sem lifðu af helförina lentu undir yfirráðum sósíalismans. Þeir sem hafa lifað í Austur-Evrópu vita hvernig þeir voru og hvað þeir gerðu við okkur, kommúnistarnir. Þið haldið kannski að þetta séu ýkjur en eftir fall sósíalismans hafa Sígaunar mátt þola meiri hrakninga og þjáningar en nokkru sinni í seinni heimsstyrjöldinni.

 

Ó, HVE ÉG GRÉT

 

Hryggð í huga mér,

sorg í djúpi hjartans,

sár mín rifin upp.

Ó, hve ég grét,

við kaldan arin næturinnar,

yfir illsku heimsins.

Börn sólarinnar grétu

í vögnum austursins,

fjallgarða Asíu,

ég vildi aðeins elska.

Í dag keypti ég svarta lokka,

silki er selt á markaði Persíu, Flokkur minn syngur:

folald með gullna hófa.

Sál mín flýtur í tárum,

í fölan hyl móður minnar,

þið hlóguð með mér,

gáfuð vesæla aura ykkar,

keyptuð leiksýningu,

líka þessa spilara.

Í sorgarfylgd gengu

konur með svartar blæjur,

betlandi ölmusu,

biðjandi um frelsi,

og það þrisvar sinnum.

Ó, hve ég grét,

á kaldri arinhellu næturinnar,

yfir illsku heimsins.

 
 

RAUÐUR ALDINGARÐUR

 

Enn langar mig að muna

enn langar mig að drukkna

í rauðum garði hárs þíns

 

Eins og hljóðir fossar

eins og rautt fljót streymir

rauður aldingarður

Þú hnýttir borða í hár þitt dúskabönd í lokkana

í aldingarði hárs þíns

Enn langar mig að muna

langar að snerta

svarta lokka þína

rauðan aldingarðinn

 

En lífið rann á braut

rautt sem blóð

eftir aldingarði hárs þíns.

 

 
 

„Helför Rómana var drifin áfram af sama kynþáttahatrinu, af sama ásetningi, sömu úthugsuðu viðleitninni til skipulegrar gereyðingar og helför gyðinga. Heilu fjölskyldurnar, frá börnum til gamalmenna, voru skipulega myrtar alls staðar á áhrifasvæði nasista.“

Roman Herzog, fyrrverandi forseti Vestur-Þýskalands, 16. mars 1997

DRAUMUR SÍGAUNANS

Ég ferðast um tíma draumanna,

spilið, piltar, spilið,

syngið, konur, syngið.

 

Í gær var sál mín enn sem ungur draumur,

í dag ólgar hugur minn sem hafið,

gleðin strauk með bræðrunum á saknaðarveg

Ég ferðast um tíma draumanna,

spilið, piltar, spilið,

syngið, konur, syngið. 

 

Í gær söng ég af hjartans lyst sem Sígauni,

í dag er rödd mín hrjúf sem ryðgað járn,

með storminum þreyttust systurnar í nótt.

Ég ferðast um tíma draumanna,

spilið, piltar, spilið,

syngið, konur, syngið.

 

Í gær dansaði í mér sál ungrar brúðar,

í dag er hugur minn sem súrnað vín,

vagnarnir eru horfnir í næturmyrkrið.